Tıbbi atık yönetimi; sağlık çalışanlarımızın, çalışanların ve hastaların güvenliği için, daha geniş anlamda toplumlarımızın ve çevrenin sağlığı ve güvenliği için kritik öneme sahiptir. Tıbbi atığın doğru ele alınması, depolanması, taşınması, işlenmesi ve bertarafı iyi atık yönetiminin parçasıdır. Bu alandaki ihmal yıkıcı sonuçlara yol açabilir. Dünya Sağlık Örgütü’nün bir raporuna göre her yıl 16 milyardan fazla şırınga kullanılıyor, ancak bunların hepsi kullanımdan sonra uygun şekilde bertaraf edilmiyor.
Tıbbi atık nedir?
Biyomedikal, kimyasal ve hatta elektronik atık gibi farklı atık türleri vardır. Tıbbi atık; insanların ya da hayvanların teşhisi, tedavisi veya aşılanması sırasında, ilgili araştırma faaliyetlerinde veya biyolojik ürünlerin üretimi ya da testi sırasında oluşan her atıktır. Enfeksiyöz (veya muhtemelen enfeksiyöz) unsurlar içeren her çöp biyomedikal atık olarak sınıflandırılır. Biyomedikal atığın oluşumuyla ilişkili, tıbbi ya da laboratuvar kaynaklı görünen atıklar (ambalaj, kullanılmamış bandajlar, infüzyon setleri vb.) da buna dahildir.
Sağlık atıklarının ana sınıflandırması kesici-delici atık, patolojik atık, diğer enfeksiyöz atıklar, farmasötik atık, sitotoksik atık, tehlikeli kimyasal atık, radyoaktif atık ve genel (risksiz) çöptür. Bu atığın yaklaşık %85’i tehlikesiz, %15’i toksiktir. Atık yönetimi yazılım uygulamaları, tıbbi atığın işlenmesinde farklı sektörlerde yaygın kullanılır.
DSÖ yönergelerine göre tıbbi atık şu kategorilere ayrılabilir:
- Kanserojen, mutajenik ya da teratojenik sitotoksik ilaçlar ve diğer tehlikeli toksik atıklar,
- Radyoaktif atık: potansiyel olarak radyoaktif unsurlar içeren her atık,
- Kimyasal atık: makinelerden, pillerden ve dezenfektanlardan gelen sıvı atık,
- Farmasötik atık: losyon, tablet ve antibiyotik gibi kullanılmamış ve süresi dolmuş ilaçlar,
- Enfeksiyöz atık: her enfeksiyöz veya kirlenmiş atık,
- Patolojik atık: insan veya hayvan dokusu, vücut parçaları, kan ve vücut sıvıları,
- Kesici-delici atık: iğneler, bisturiler, kırık cam ve jiletler.
Tıbbi atığı kim üretir?
Biyomedikal atık, hastalık teşhisi, önlenmesi ve tedavisi gibi insani ve tıbbi uygulamalarda oluşur. Okullar, tıbbi klinikler, huzurevleri, acil sağlık hizmetleri, bilimsel test laboratuvarları, doktor muayenehaneleri, diş hekimi muayenehaneleri, veteriner muayenehaneleri, evde sağlık bakımı ve morglar ya da cenaze evleri geleneksel kaynaklardır. Sağlık kuruluşları genellikle evsel çöpe eşdeğer yüzde 75 ila 90 oranında risksiz genel atık üretir. Ancak enfeksiyöz atık, duyarlı konaklarda hastalık oluşturmaya yetecek yoğunlukta ya da miktarda patojen (hastalık yapıcı bakteri, virüs, parazit veya mantar) içerir.
Dünya genelinde hastaneler yataktan günde yaklaşık 0,5 kg atık üretir. Ancak bu miktar ve atığın bileşimi yerel çevreye göre büyük farklılık gösterir; yüksek gelirli ülkeler çok daha fazla atık üretir ve örneğin plastik tıbbi atığın yarısından fazlasını oluşturabilir. Bu geniş çeşitlilik nedeniyle tıbbi atıkla başa çıkmak için herkese uyan tek bir yaklaşım yoktur. Atılan kesici-delici aletler enfekte olsun olmasın, kanla bulaşma riski ve doğru yönetilmezse zarar verme eğilimi nedeniyle biyolojik atık sayılır.
Prosedürdeki herhangi bir tutarsızlık yasal düzenlemeleri ihlal edebilir, sağlık kuruluşunun itibarını zedeleyebilir veya çevreye zarar verebilir. Ayrıca yanlış ele alınan tıbbi atık sağlık çalışanlarını ve diğer destek personelini riske atabilir. Bu nedenle atık yönetimi eşit ölçüde uyum, eğitim ve öğretim gerektirir. DSÖ ve diğer sağlık kuruluşlarının önerilerine göre tehlikeli tıbbi atık mümkün olduğunca üretim noktasına (ameliyathaneler, laboratuvarlar vb.) yakın yerde ele alınmalıdır. Bu, atığın kaynağında ayrılması için sürece katılan tüm hastane personeli için sorumluluk gerektirir.
Tıbbi atık bertaraf adımları
Toplama
Biyomedikal atık; ameliyathane, laboratuvar, koğuşlar, mutfak ve koridor gibi çeşitli kaynaklardan farklı türde konteynerlerle toplanır. Konteynerler atığın %100’ünü toplayacak şekilde yerleştirilmelidir. Kesici-delici atıklar çalışanları yaralanmadan ve hastalıktan korumak için her zaman delinmeye dayanıklı kaplarda tutulmalıdır. Atığı işlenmek üzere taşımak için arabalar veya kapalı el arabaları kullanılmalı, elle taşıma yapılmamalıdır.
Ayrıştırma
Tehlikeli atık bertaraf düzenlemelerine uymanın ilk adımı atık ayrıştırmadır (her tıbbi atık tehlikeli sayılmasa da). Her atık türünün nasıl toplanıp bertaraf edileceğini açıkça tanımlayan tıbbi atık yönetimi kuralları vardır; örneğin kesici-delici atığın bertarafı kemoterapi atığından büyük ölçüde farklıdır. Özellikle düzenleyici kurumların tehlikeli ve tehlikesiz tıbbi atığın depolanması, taşınması ve bertarafı konusundaki standartları açısından netlik şarttır.
Taşıma
Ayrıştırıldıktan sonra uygun şekilde taşınmalıdır. Atığı işlenmek üzere aktarmak için arabalar veya kapalı el arabaları kullanılmalı, mümkün olduğunca elle yükleme yapılmamalıdır. Taşımadan önce atık torbaları ya da konteynerleri bağlanmalı veya kapatılmalıdır. Torba aktarılmadan önce bir hemşire ya da doktorun tarih, vardiya, miktar ve varış noktasını içeren imzalı belgesi eşlik etmelidir. Taşıma operatörlerini, atık toplayıcıları ve halkı atığa doğrudan erişimden ve temastan korumak için özel araçlar kullanılmalıdır. Sevkiyat konteynerleri iyi korunmalı, sürücü kaza sonucu dökülme durumunda izlenecek prosedürler konusunda eğitilmeli ve konteynerlerin içi uygun şekilde temizlenebilmelidir. Doğru taşıma, çevrenin korunması için de çok önemlidir.
Klinik atık, güvenliği sağlamak için dezenfekte edildikten sonra bertaraf edilir. Kumaş ya da iğne gibi yeniden kullanılamayan atıklar bertaraftan önce steril ve tehlikesiz hale getirilmelidir. Bu işlem için genellikle otoklav kullanılır: buharla çalışan ve aşırı yüksek sıcaklıklarla tüm mikroorganizmaları, hastalık etkenlerini, parazitleri ve sporları etkisiz hale getiren bir cihaz.
Tıbbi atık işleme yöntemleri
- Yakma: Klinik atık ısıyla işlenir; saha dışı bir bertaraf tesisinde yakılarak ya da otoklav veya mikrodalga sistemiyle. Yakma mikropların %99’unu yok eder ve çevre etkisi en az olacak şekilde kontrollü bir tesiste yapılır.
- Mikrodalga: Yüksek sıcaklıklar malzemedeki su moleküllerini ısıtarak atığı dezenfekte eder. Bu nedenle atık önce parçalanıp suyla karıştırılmalıdır.
- Buhar: Buharla sterilizasyon, azgelişmiş ülkelerde de popüler olan, daha uygun maliyetli bir yöntemdir; güneş enerjili hibrit buhar sterilizatörü olarak da kullanılabilir.
- Otoklav: İğne, bıçak, şırınga gibi kesici aletler otoklavlarda ısıtılır. Otoklavlar 100 ile 4000 litre arası dökme atığı işleyebilir. Sterilize edilen ürünler tehlikesiz hale gelir ve olağan prosedürlere göre bertaraf edilebilir.
- Kimyasal dezenfeksiyon: Geleneksel yöntemlere iyi yanıt vermeyen bazı atıklar için, özellikle kan, idrar, dışkı veya hastane atık suyu gibi sıvı bazlı atıklarda kullanılır; genellikle atığı parçalamayı ve toplama noktasına mümkün olduğunca yakın işlemeyi içerir.
- Geri dönüşüm: Atık oluşturmadan önce üretilen atık miktarının azaltılıp azaltılamayacağı incelenmelidir. Tek kullanımlık ürünlerin pazarlanması ve hastane enfeksiyonlarının bulaşmasını önleme gerekliliği nedeniyle ekipmanın yeniden kullanımı neredeyse ortadan kalktı; ancak kâğıt, karton, cam, metal kaplar ve plastik ambalaj gibi ürünler için geri dönüşüm seçenekleri var. Hastane eczanelerinde tıbbi malzemelerin doğru yönetimi en etkili atık azaltma tekniklerinden biridir.
Tıbbi atık bertarafının olası tehlikeleri
Doğru yönetilmezse tıbbi atık, sağlık çalışanları, atık işçileri ve genel halk için çeşitli sağlık riskleri doğurabilir. Örneğin iğneler yanlışlıkla geri dönüşüm tesislerine taşınırsa veya konteynerler taşıma sırasında patlarsa iğne batmasına ve hastalığa maruz kalabiliriz. Kesici-delici atıklar plastik torbalardan dışarı çıkarak temizlik görevlilerini riske atar. Tehlikeli atık mikroorganizmalar, radyasyon yanıkları, zehirlenme, kirlilik ve diğer tehlikeleri içerebilir. Çöplüğe yetersiz işlenmiş atık atılması içme suyumuzu ve ekosistemi kirletebilir.
Bu tehlikeler nasıl önlenir?
Tıbbi atık sorunlarının çoğu birkaç temel en iyi uygulamayla önlenebilir. Çalışanlar kuralları bilmeli, tüm atığı sınıflandırıp uygun renk kodlu atık kutularına ayırmalıdır. Atık taşıma sırasında türüne göre etiketlenmeli ve tüm konteynerlere doğru belgeler eşlik etmelidir. Bazı gelişmiş web tabanlı tıbbi atık yönetimi çözümleri doğru tıbbi atık yönetimi için kullanılabilir.
Tıbbi atığı doğru sınıflandırın: Atığı doğru bertaraf etmenin ilk adımı, çalıştığınız atık türünü belirlemektir. Çöp bertarafında fazla ödememek için tehlikesiz atığı diğerleriyle karıştırmayın. Kesici-delici, farmasötik, kimyasal, patolojik ve tehlikesiz atıklar farklı kategorilere ayrılmalıdır. Örneğin düzenlemeye tabi tıbbi atık kırmızı torbalara konur; kesici-delici atıklar önce delinmeye dayanıklı kaplara konur. Renk kodu şemasına göre tüm kesici-delici atıklar delinmeye dayanıklı kırmızı biyotehlike kaplarına konmalıdır. Kırmızı torba ve kaplar biyotehlike atığı içindir. İz miktarda kemo atığı sarı kaplara, farmasötik atık tehlikeli kimyasallar için siyah kaplara, geri kalan her şey mavi kaplara konur. Radyoaktif atık, üzerinde radyoaktif amblem bulunan korumalı kaplara konur. Güvenilir bir atık uzaklaştırma firmasının hizmetlerinden yararlanın.
Sonuç olarak
Sağlık çalışanları, çok sayıda düzenleyici kurum, çeşitli riskler ve farklı atık türleri nedeniyle büyük bir zorlukla karşı karşıyadır. Bu nedenle Evreka gibi güvenilir bir iş ortağıyla çalışmak çoğu zaman gereklidir. Yönetimin hastaları, hastane ortamını ve çevreyi etkilememesini sağlıyor, düzenleyici kurumların belirlediği kurallara titizlikle uyuyoruz; böylece yasal sorunlar konusunda endişelenmenize gerek kalmaz. Umarız bu rehber tıbbi atık yönetiminin inceliklerini anlamanıza yardımcı olmuştur. Hizmetlerimiz hakkında daha fazla bilgi için bizimle iletişime geçin.
