Tıbbi atık türleri ve bunların bertaraf yöntemleri birçok ülkede hâlâ önemli bir zorluk. Özellikle Covid-19 sonrasında güvenli ve sürdürülebilir atık yönetimi büyük bir kaygı. Tıbbi atık operasyon türlerini doğru anlatmak için farklı atık türlerini, konteynerleri, toplama biçimlerini ve arıtma yöntemlerini ele almak gerekir.
Tıbbi atık türleri
Birçok tıbbi atık türü vardır: enfeksiyöz atık, patolojik atık, kesici-delici atık, kimyasal atık, farmasötik atık, sitotoksik atık, radyoaktif atık ve tehlikesiz veya genel atık.
Tıbbi atık konteyneri türleri
Bu farklı atık türleri farklı konteynerlerde saklanmalıdır. Tıbbi atık üreten her tesis sektörü düzenleyen tüm yasa ve yönetmeliklere uymak zorundadır. Personelin atığı en güvenli biçimde ayırabilmesi için konteynerler renk kodlu olmalıdır. Katı bir zorunluluk yoktur ancak yaygın renk kodları vardır:
- Kırmızı biyolojik tehlikeli atığı gösterir. Şırıngalar (iğnesiz), kirli eldivenler, kateterler ve serum setleri sonradan yakılacak kırmızı torbalara atılır.
- Sarı kemoterapi atıkları içindir. Vücut sıvısı bulaşmış pansumanlar, bandajlar, pamuklar, kan torbaları, insan anatomik atıkları ve vücut parçaları sarı torbalara atılır. Bazı tesisler çarşaf konteynerleri de kullanır.
- Siyah biyomedikal olmayan atıklar içindir. Hastane ortamında kırtasiye, sebze ve meyve kabukları, yemek artıkları, ilaç ambalajları dahil ambalajlar, tek kullanımlık bone, maske, galoş, çay bardağı, karton, süpürge tozu ve mutfak atıkları buraya girer.
- Mavi antibiyotikler gibi RCRA kapsamında olmayan farmasötik atıklar içindir.
Konteynerler için süre sınırı vardır: konteyner dörtte üç dolunca yenisiyle değiştirilir. İğne atık kutuları asla yeniden kullanılmaz.
Toplama türleri
Gelişmiş ülkelerde atığı yalnızca lisanslı taşıyıcılar taşıyabilir. Gelişmekte olan ülkelerde farklı mekanizmalar kullanılır: hastane personeli tesis içi ve dışı taşımayı yapar ya da özel yükleniciler tesis dışı taşımayı, personel ise tesis içi taşımayı üstlenir.
Tıbbi atık taşıyan araçlar başka malzeme taşımamalıdır. Araç kapalı, sızdırmaz gövdeli olmalı ve atığı güvence altına almak için kilitlenebilmelidir. Uygun koruyucu giysi ve temizlik ekipmanı taşımalı, uluslararası tehlike işaretiyle işaretlenmeli, atık ağırlığını ölçen sabit ekipmana ve otomatik yükleme platformuna sahip olmalıdır. Tıbbi atık, bir sevk notuyla (atık türü, kaynağı, ağırlığı) birlikte taşınmalıdır. Araçta sıkıştırma mekanizması bulunmamalıdır.
Atık torbası toplamada torbalar doğrudan araca konabilir; ancak karton kutular veya tekerlekli, sert, kapaklı plastik veya galvanizli kutular gibi ayrı konteynerlere koymak daha güvenlidir. Bu, dolu torbaların elleçlenmesini azaltır ama bertaraf maliyetini artırır. İkincil konteynerler atık kaynağının yakınına yerleştirilmelidir.
Arıtma yöntemleri
Yakma
En hızlı ve en basit seçenek olduğu için genellikle ilk tercihtir; ancak emisyonlar tehlikeli olabilir.
Otoklav
Buharla sterilizasyon biyolojik tehlikeli atığı enfeksiyöz olmaktan çıkarır. Sterilizasyondan sonra atık genellikle katı atık düzenli depolama alanlarına gönderilebilir veya daha hafif düzenlemeler altında yakılabilir. Malzemelerin %90’ı bu şekilde sterilize edilir.
Mikrodalga
Tehlikeli tıbbi atığı tehlikesiz hale getirmenin bir yolu da yüksek güçlü ekipmanlarla mikrodalga uygulamaktır. Otoklavda olduğu gibi sonrasında atık düzenli depolamaya veya yakmaya uygun hale gelir. Daha enerji verimlidir ve malzemelerin %90’ı için kullanılabilir.
Kimyasal dezenfeksiyon
Bazı kimyasal atıklar, onları etkisiz hale getiren reaktif kimyasallarla nötrleştirilebilir. Sıvı atık için kullanılır; katı atık için de uygundur ancak öğütme gerektirir.
Biyolojik yöntem
Biyomedikal atıkları arıtmak için tehlikeli, bulaşıcı organizmaları enzimlerle nötrleştiren deneysel bir yöntemdir. Hâlâ geliştirilmektedir ve uygulamada nadiren kullanılır.
Yerleşim alanlarında veya yakınında bulunan zehirli atıkla ilgili çeşitli skandallar ve çevre kirliliğine dair artan farkındalık, Avrupa ve Kuzey Amerika’daki birçok ülkenin yetkililerini atık bertaraf düzenlemeleri çıkarmaya zorladı. Tıbbi atık yasaları ülkeden ülkeye değişir; ancak bu yasalar atık bertarafını pahalılaştırdı ve yüksek gelirli ülkelerden düşük gelirli ülkelere yasal ve yasa dışı tehlikeli atık ihracatını artırdı. Tehlikeli atığı hazırlarken, devrederken ve bertaraf ederken her kurumun yönergelerini bilmek çok önemlidir.
Bonus: DSÖ, tıbbi atığın güvenli yönetimine ilişkin tanım ve sınıflandırmadan azaltma, yeniden kullanım, toplama ve depolamaya kadar 308 sayfalık ücretsiz bir kılavuz sunuyor. Ayrıca DSÖ’nün sağlık hizmeti atığı bilgi notuna bakabilirsiniz.
Evreka’nın uluslararası mevzuata uygun, eksiksiz çözümleriyle tüm atık döngüsü parametrelerini izleyebilirsiniz. Hemen all-in-one atık yönetimi demonuzu isteyin.
